Kur'an'da İbrahim nebiden doğrudan "genç" olarak bahsedilmesi, putperest kavmiyle girdiği mücadele sırasında gerçekleşir. Kavmi, putlarının paramparça edildiğini gördüğünde, faili ararken ENBİYA suresi 60 ayette; "Biz onları anan bir genci işittik. Ona İbrahim deniliyor" diyerek ondan genç bir delikanlı olarak bahsetmiştir.
Genç İbrahim'in nitelikleri ve yaptıkları şu şekilde aktarılmaktadır:
Genç İbrahim Nasıl Anlatılır?
Rüşd (Olgunluk/Doğruyu Bulma) Sahibi: ENBİYA suresi 51 ayette; Allah ona önceden rüşdünü (doğru yolu bulma yeteneğini) vermiş ve onları bilenlerden olmuştur.
Gök Cisimleri İnceleme: EN'AM suresi 76..78 ayetlerde; Yıldızları, ayı ve güneşi gözlemleyerek onların doğup battığını, batan şeyleri sevmeyeceğini söylemiş ve kavmine "Ey kavmim! Şüphesiz ki ben, şirk/ortak tuttuğunuz şeylerden uzağım." diye seslenmiştir.
Hanif ve Teslim Olan: EN'AM suresi 79 ayette; Müşriklerden (ortak koşanlardan) olmayan, yönünü gökleri ve yeri yaratana çevirmiş, Hanif (dinin hoş görmediklerini terk eden) ve Allah'a gönülden bağlı tam bir teslimiyet içinde olan bir kimsedir. EN'AM suresi 80 ayette; Allah kendisini doğru yola yöneltmişken, Allah hakkında kendisiyle tartışan kavmine "Rabbimin bir şeyleri dilemesinden başka, O'na şirk/ortak tuttuğunuz şeylerden korkmam." diyerek tavizsiz duruşunu göstermiştir.
Genç İbrahim Ne Yapmıştır?
Babasına ve Kavmine Karşı Çıkıp Onları Sorgulamıştır: ENBİYA suresi 52..54 ayetlerde; Babası Azer'e ve kavmine kulluk yaptıkları heykellerin (temsillerin) ne olduğunu sormuş, atalarının ve kendilerinin apaçık bir sapıklık içinde olduklarını yüzlerine vurmuştur. MERYEM suresi 42 ayette; Babasına; işitmeyen, görmeyen ve ŞUARA suresi 72-73 ayetlerde; hiçbir fayda veya zarar veremeyen putlara neden kulluk yaptığını sormuş ve MERYEM suresi 44 ayette; onu şeytana kul olmaması konusunda şiddetle uyarmıştır.
Putları Paramparça Etmiştir: ENBİYA suresi 57-58 ayetlerde; Kavmi arkasını dönüp gittiğinde onların putlarına bir tuzak kuracağına yemin etmiş ve kulluk yaptıkları putların en büyüğü hariç hepsini paramparça yapmıştır. Bunu, kavminin arta kalan o en büyük puta dönüp gerçeği sorgulamaları umuduyla planlamıştır.
Kavminin Akılsızlığını Kendi Ağızlarıyla İtiraf Ettirmiştir: ENBİYA suresi 62 ayette; Kavmi onu sorgulamak için toplayıp "Bunu ilahlarımıza sen mi yaptın?" diye sorduğunda genç İbrahim ENBİYA suresi 63 ayette; onlara zekice bir meydan okumayla cevap vermiştir. "Doğrusu onu onların büyüğü yapmış! Şayet konuşanlar olduysalar, bunu onlara sorun" diyerek, ENBİYA suresi 65-66 ayetlerde; kulluk yaptıkları nesnelerin konuşmaktan bile aciz olduğunu onlara kendi ağızlarıyla itiraf ettirmiştir.
Tavizsiz Bir Duruş Sergileyerek Meydan Okumuştur: ENBİYA suresi 67-68 ayetlerde; Kavminin putların konuşamayacağını mecburen itiraf etmesi üzerine İbrahim onlara şu tarihi cevabı vermiştir: "Size hiçbir şey fayda vermeyen ve size zarar vermeyen şeylere Allah'ın peşinden kulluk mu yapıyorsunuz? Allah'ın peşinden kulluk yaptığınız şeylere ve size yuh olsun. Hala aklınızı kullanmaz mısınız?".
Ateşe Atılmayı Göze Almıştır: ENBİYA suresi 68 ayette; Bu haklı çıkışı karşısında köşeye sıkışan ve ilahlarının acizliği ortaya çıkan kavmi, "İlahlarınıza yardım edin ve onu yakın!" diyerek onu ateşe atma kararı almıştır. Ancak Allah ateşe, ENBİYA suresi 69 ayette; "Ey ateş! İbrahim'in üzerine selamet ve serinlik ol" şeklinde emrederek ona kurulan tuzağı boşa çıkarmış, ona tuzak kurmak isteyenleri en aşağılıklardan ve ziyana uğrayanlardan yapmıştır.
Tevhid Arayışını İlan Edip Kavminden Ayrılmıştır: Gençliğinde gök cisimlerini (yıldızı, ayı ve güneşi) gözlemleyerek batan şeyleri sevmeyeceğini söylemiş; gökleri ve yeri yaratan tek Allah'a şirk koşmadan yöneldiğini kavmine ilan etmiştir. MERYEM suresi 46-47 ayetlerde; Babasının putlara karşı geldiği için kendisini taşlamakla tehdit etmesi üzerine ise, babasına "Selamün Aleyküm" diyerek onun için Rabbinden bağışlanma dileyeceğini söylemiş ve onlardan, kulluk yaptıkları cansız ilahlardan uzaklaşmıştır.
Genç İbrahim'in Kur'an'daki kıssası, günümüz gençliğine hem akli hem de ahlaki açıdan çok güçlü bir rehberlik sunmaktadır. Kuranda anlatılan İbrahim nebinin gençlik dönemi, bugünün gençliğinin karakter inşasında şu önemli dersleri barındırır:
1. Körü Körüne Taklidi Bırakıp Sorgulayıcı Olmak İbrahim, babasına ve kavmine kulluk yaptıkları temsillerin ne olduğunu açıkça sorarak, sırf ataları öyle yapıyor diye bir inancı ve sistemi kabul etmeyi reddetmiştir. Atalarının izinden gitmeyi yeterli gören kavmine, kendilerinin ve atalarının apaçık bir sapıklık içinde olduklarını cesaretle söylemiştir.
Çıkarılacak Ders: Gençler, toplumun veya önceki nesillerin dayattığı yanlış alışkanlıkları, ideolojileri ve dogmaları "biz böyle gördük" diyerek ezbere kabul etmemelidir. Hakikati kendi akıl süzgecinden geçirmeli ve yanlış gördükleri gelenekleri cesaretle sorgulayabilmelidirler.
2. Aklı, Mantığı ve Çevreyi Gözlemlemeyi Kullanmak Genç İbrahim, inancını sadece duygularla değil; evreni, yıldızları, ayı ve güneşi gözlemleyerek mantıksal bir temele oturtmuştur. Batan, kaybolan ve geçici olan şeyleri sevmeyeceğini belirterek yüzünü doğrudan gökleri ve yeri yaratana dönmüştür. Ayrıca kavminin akılsızlığını onlara kendi ağızlarıyla itiraf ettirmek için putları kırmış ve "doğrusu onu onların büyüğü yapmış! Şayet konuşanlar olduysalar, bunu onlara sorun" diyerek zekice bir meydan okuma yapmıştır.
Çıkarılacak Ders: Günümüz gençliği, hayatın geçici heveslerine veya dönemin sahte güçlerine (popüler kültür, para, makam, şöhret) kulluk yapmamalıdır. Gençler, kendilerine hiçbir fayda veya zarar vermeye gücü yetmeyen nesnelerin ve kurgusal sistemlerin peşinden gitmemeli, kararlarını daima akıl, mantık ve doğayı gözlemleme üzerine kurmalıdır.
3. Kalabalıkların Baskısına Karşı Cesur Bir Eylem Adamı Olmak O, inandığı doğru uğruna tek başına kalsa bile, kavmi arkasını dönüp gittiğinde onların putlarına tuzak kurup onları paramparça ederek eyleme geçmekten çekinmemiştir. Kavmi tarafından "onu yakın!" denilerek ateşe atılmakla tehdit edilip cezalandırıldığında dahi hakikati savunmaktan ve duruşundan taviz vermemiştir.
Çıkarılacak Ders: İnandığı değerler ve dürüstlük uğruna kalabalıklara, mahalle baskısına veya dönemin güç odaklarına karşı tek başına kalmayı göze alabilen bir cesaret geliştirilmelidir. Doğru olanı yapmak, bazen herkesin karşısında durmayı gerektirebilir.
4. İtiraz Ederken Bile Karakter, Ahlak ve Nezaketi Korumak Genç İbrahim, inançsızlığına karşı çıktığı babası tarafından taşlanmakla ve uzun süre yanından kovulmakla tehdit edildiğinde bile ona karşı saygısını ve nezaketini bozmamıştır. Babasına öfkeyle değil, "Selamün Aleyküm, ileride Rabbimin seni bağışlamasını isteyeceğim" diyerek karşılık vermiştir. O, kurulan tuzaklara ve düşmanlıklara rağmen çok ah çeken, halim (yumuşak huylu) ve Allah'a çok yaklaşan bir genç idi.
Çıkarılacak Ders: Fikirsel mücadele, itiraz ve başkaldırı; saygısızlık, kabalık veya saldırganlıkla yapılmamalıdır. Gençler, kendilerine karşıt görüşte olan ebeveynlerine veya topluma karşı mücadele ederken bile ahlakı, yumuşak huyluluğu, merhameti ve zarafeti elden bırakmamalıdır.
Gençler, kendilerini kutuplaştırıcı etiketlerle, fanatizmle veya bağnaz gruplaşmalarla değil; dinin ve vicdanın hoş görmediği her türlü kötülükten uzaklaşarak tanımlamalıdır. Yalnızca Allah'a boyun eğen, özü sözü doğru, dürüst ve temiz bir duruş sergilemelidirler.
İBRAHİM NEBİNİN HANİFLİĞİ VE MÜSLÜMANLIĞI
İbrahim nebinin "Hanifliği" ve "Müslümanlığı" (teslimiyeti), onun Allah'a olan koşulsuz bağlılığı ve şirki (ortak koşmayı) kesin bir dille reddetmesi üzerinden çok net ve derin anlamlar barındıran kavramlarla açıklanmaktadır.
İbrahim'in Hanifliği: "Hanif" kelimesinin kök anlamı, "eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır" İnanç bağlamında "dinin hoş görmediklerini terk etmek" anlamına gelmektedir. İbrahim nebi gençliğinde kavminin baskısına eğilmeyerek onlara karşı dik durmuştur. Kur'an, İbrahim nebiyi Yahudi veya Hristiyan gibi sonradan ortaya çıkan ayrıştırıcı isimlerle değil, doğrudan "hanif" sıfatıyla tanımlar.
Onun hanifliği şu temel özelliklerle anlatılır:
Yüzünü Yaratıcıya Dönmesi: EN'AM suresi 79 ayette; O, "Şüphesiz ki, ben yönümü; gökleri ve yeri ikiye ayırarak yaratana yönelttim ki, Hanif (dinin hoş görmediklerini terk ettim) ve ben, müşrik/ortak tutanlardan değilim" diyerek inancını ve hanifliğini açıkça ilan etmiştir.
Şirkten (Ortak Koşmaktan) Uzak Olması: BAKARA suresi 135 ayette; Kur'an, onun inancını anlatırken sürekli olarak "müşrik/ortak tutanlardan olmayan, hanif/dinin hoş görmediklerini terk eden İbrahim'in inancı" vurgusunu yapar.
Tek Başına Bir Ümmet Olması: NAHL suresi 120 ayette; İbrahim, hanif (dinin hoş görmediklerini terk eden) ve Allah için gönülden bağlı başlı başına bir "ümmet" olarak anılmış ve asla müşriklerden olmadığı tescillenmiştir.
İzlenmesi Gereken Rol Model Olması: NAHL suresi 123 ayette; Allah, elçisine ve inananlara "Hanif/dinin hoş görmediklerini terk eden, İbrahim'in inancını izle ve müşrik/ortak tutanlardan olma!" şeklinde vahyederek onun hanifliğini takip edilmesi gereken yegâne doğru yol olarak belirlemiştir.
İbrahim'in Müslümanlığı (Teslimiyeti): "Müslüman" kelimesi, "Allah'a teslim olan, verdiği sözde duran" kişi demektir. İbrahim'in müslümanlığı da kelimenin bu kök anlamına tamamen uyan sarsılmaz bir teslimiyet eylemidir:
Tereddütsüz Teslimiyet: BAKARA suresi 131 ayette; Rabbi ona "Teslim ol!" emrini verdiğinde o hiçbir şüphe veya itiraz göstermeden, anında "Âlemlerin Rabbine teslim oldum" diyerek karşılık vermiştir.
"Hanif" Olmak ve Saf Teslimiyeti Korumak Kur'an, İbrahim'i Yahudi veya Hristiyan gibi ayrıştırıcı isimlerle değil; "Hanif" yani dinin hoş görmediklerini terk eden, ortak koşmayan, yüzünü tamamen Allah'a teslim eden bir müslim olarak tanımlar. MERYEM suresi 41 ayette; O, özü sözü doğru olan bir nebi olarak anılmıştır.
Haniflik ile Teslimiyetin Birleşimi: ALİ İMRAN suresi 67 ayette; Kur'an'da bu iki kavram İbrahim'in şahsında birleşir; onun Yahudi ve Hristiyan olmadığı, fakat dinin hoş görmediklerini terk eden (hanif) bir "müslim/teslim olan" olduğu ve ortak koşanlardan olmadığı açıkça ifade edilir.
En Güzel Dinin Temsilcisi Olması: NİSA suresi 125 ayette; Yüzünü tam bir teslimiyetle Allah'a çeviren, güzel davranan ve dinin hoş görmediklerini terk eden İbrahim'in inancını izleyen kimseden daha güzel bir dine sahip kimsenin olamayacağı vurgulanır ve Allah'ın İbrahim'in samimiyetini kabul ettiğini belirtir.
Sonuç olarak: İbrahim'in hanifliği, yaşadığı toplumun batıl inançlarına, putlarına (şirke) sırtını dönüp yüzünü sadece tek olan Yaratıcıya çevirmesini ve dinin hoş görmediği şeyleri bükülmeden terk etmesini anlatır. Müslümanlığı ise bu saf yönelişin ardından Âlemlerin Rabbine verdiği sözde durarak, kayıtsız şartsız O'na teslim olmasını ifade etmektedir.
İbrahim'in kıssası ışığında, onun "Hanifliği" ve "Müslümanlığından" günümüz insanı ve gençliği için çıkarılabilecek çok derin ve pratik dersler bulunmaktadır. Bu kavramların kök anlamları, günümüzün karmaşık dünyasında nasıl bir duruş sergilememiz gerektiğine dair bize şu güçlü rehberliği sunar:
1. Eğilip Bükülen Ama Asla Kırılmayan Bir İradeye Sahip Olmak (Haniflik) "Hanif" kelimesinin kök anlamı, "eğildiği zaman kırılmayan yaş çalı" olarak tanımlanır ve inanç bağlamında "dinin hoş görmediklerini terk etmek" anlamına gelir.
Günümüze Dersi: Günümüz dünyasında zorluklar, rüzgârlar (ideolojik baskılar, ekonomik krizler, toplumsal dayatmalar) çok sert esmektedir. İbrahim'in Hanifliğinden alacağımız ilk ders; hayatta karşılaştığımız fırtınalar karşısında "yaş bir çalı" gibi esnek olabilmek, zorluklara uyum sağlayabilmek ama inanç ve ahlak omurgamızdan asla kırılmamaktır. İçinde bulunduğumuz toplumun dinin ve vicdanın hoş görmediği (yolsuzluk, adaletsizlik, edepsizlik gibi) alışkanlıklarını bükülmeden, dik durarak terk etmeliyiz.
2. Sözünde Durmak ve Eylem Adamı Olmak (Müslümanlık) "Müslüman", sadece inandım diyen değil; "Allah'a teslim olan, verdiği sözde duran" kişi olarak tanımlanmaktadır. İbrahim, Rabbi ona "Teslim ol!" dediğinde tereddütsüz "Âlemlerin Rabbine teslim oldum" diyerek sözünü tutmuş bir eylem adamıdır.
Günümüze Dersi: Günümüzde Müslümanlık genellikle kültürel bir etiket veya kimlik olarak algılanmaktadır. Oysaki İbrahim'in Müslümanlığı bize, inancın bir "söz verme" ve "sözünde durma" eylemi olduğunu öğretir. Günümüz insanı, Allah'a ve çevresine verdiği sözleri tutmalı, dürüstlüğü ve güvenilirliği ile öne çıkmalı, inancını sadece sözde değil, tam bir teslimiyet ve eylemle hayata geçirmelidir.
3. Çağdaş Putları (Tağutları) Sorgulamak ve Reddetmek İbrahim nebi, babasına ve kavmine "Sizler ve atalarınız apaçık bir sapıklık içindesiniz" diyerek onların yonttukları cansız putlara kulluk yapmalarını cesaretle sorgulamıştır,,. Yüzünü yalnızca gökleri ve yeri yaratana dönmüş, asla ortak koşanlardan (müşriklerden) olmamıştır.
Günümüze Dersi: Günümüzün putları tahtadan veya taştan yapılmıyor. "Tağut", insanları azdıran, Allah'ın hükümleri dışında hükümler koyan, saptıran her şey (kişi, kurum, ideoloji) olarak tanımlanır,. Bizler de günümüzün modern putlarına (paraya, makama, şöhrete, popüler kültüre, kurgusal ideolojilere) körü körüne kulluk etmemeliyiz. Yüzümüzü gelip geçici olan "batan şeylere" değil, kalıcı olan Yaratıcıya çevirmeliyiz.
4. Kutuplaştırıcı Etiketlerden Uzak, "Saf" Bir Din Anlayışı Geliştirmek Kur'an, İbrahim'i Yahudi veya Hristiyan olarak değil, "Hanif olan bir Müslim" (dinin hoş görmediklerini terk eden ve teslim olan) olarak tanımlar.
Günümüze Dersi: Günümüzde insanlar mezhepler, tarikatlar, gruplar ve çeşitli dini etiketler üzerinden kutuplaşmaktadır. İbrahim'in hanifliği, bizi bu ayrıştırıcı alt kimliklerden sıyrılmaya çağırır. Dini, insanların icat ettiği geleneklerden ve gruplaşmalardan arındırarak, sadece Allah'a teslim olunan saf, temiz ve dürüst bir inanç sistemi olarak yaşamalıyız.
5. Kalabalıklara Karşı Yalnız Kalmayı Göze Alan Bir "Örnek" (Üsve-i Hasene) Olmak İbrahim ve onunla beraber olanlar, kendi toplumlarına karşı durarak "Biz sizden ve Allah'ın peşinden kulluk yaptığınız şeylerden beriyiz" demişlerdir ve Kur'an onları bizim için "Üsve-i hasene" (en güzel örnek) olarak nitelendirir.
Günümüze Dersi: Doğru olanı savunmak, bazen toplumun geneline, hatta kendi ailemize karşı bile tek başımıza kalmayı gerektirebilir, Günümüz insanı, "Herkes böyle yapıyor, sistem böyle kurulmuş" mazeretlerinin arkasına sığınmamalıdır. Yanlış giden bir düzende, tıpkı İbrahim gibi aklını kullanarak, dik durarak ve Allah'a dayanarak yozlaşmış sisteme karşı tek başına bile olsa en güzel örnek (üsve-i hasene) olabilme cesaretini göstermelidir.