SALİH AMEL, İFSAD, İSLAH

Öncelikle konumuz ifsattır. Fakat bu fiilin zıddı ıslahtır. Tabi ıslahta salih amel kelimesiyle aynı kökten geldiği için kendi aralarında iç içe giren birbirine bağlı olduğu için önce salih amel konusunu anlayalım;

SALİH AMEL

"Salih Amel" kavramını, ve kavramın zıddının Kur'an'da hangi kelimelerle anlatıldığını anlamaya gayret edelim! 

1. Salih Amel Ne Demektir? 

Salih kelimesi "Salah" kökünden gelir. Bir somun cıvataya tam olarak geçiyorsa, "o somun o cıvataya salihtir (uygundur)" deriz. Kur'an'da bu kelime genelde dişi çoğul (sâlihât) olarak kullanılır; fakat bu sayıca bir çokluk değil, sistematik bir bütünü ifade eder. Yani bireylerin kendi özgür iradeleriyle kendi çıkarlarını düşünürken, aynı zamanda başkalarının da çıkarlarını hesaba katarak uyum içinde, dayanışma ve iş bölümü esasına dayanarak yaptıkları güzel işlere "salih amel" denir.

2. İman ve Salih Amel İlişkisi: Ağaç Benzetmesi

Kur'an'da sadece "iman ettim" demek yeterli görülmez. İman bir iddiadır; bu iddianın ispatı salih ameldir. 

İmanımız: Ağacın gövdesidir.

Takvamız: Ağacı dış tehlikelerden saran ve koruyan kabuğudur.

Salih Amellerimiz: O ağacın dalları ve meyveleridir. Nasıl ki kabuk ağacın içini koruyorsa, takva da imanımızı korur; yaptığımız faydalı emek ve erdemli davranışlar (salih ameller) ise imanımızı kuvvetlendirir. Şirk koşmadan Allah'a iman etmek ise en büyük salih ameldir.

3. Salih Amelin Dünyadaki ve Ahiretteki Önemi

Rabbimiz salih amelin faydasını hem bu dünya hem de ahiret için vadediyor.

Dünyadaki Karşılığı: NAHL Suresi 97 ayetine göre, erkek veya kadından kim iman ederek salih amel işlerse Allah onu tertemiz bir hayatla yaşatır. NUR suresi 55 ayetine göre ise Allah, iman edip salih amel işleyenleri yeryüzünde halife kılacağını (söz sahibi yapacağını) vadetmektedir. (Bugün Müslümanların dünyada söz sahibi olamamasının sebebi, salih amellerindeki veya imanlarındaki eksikliktir).

Ahiretteki Karşılığı: Salih amel o kadar kıymetlidir ki; ölüm geldiğinde veya cehenneme girildiğinde insanların en büyük pişmanlığı bu olur. MÜ'MİNUN suresi 99-100 ve SECDE Suresi 12 ayetlerine göre suçlular başlarını öne eğerek "Rabbimiz bizi geri döndür de salih amel yapalım" diye yalvaracaklardır. Çünkü Firdevs cennetlerinde sürekli kalmanın şartı iman edip salih amel yapmaktır (KEHF 107-108, Bakara 82).

4. Salih Amel Nasıl Zayi Olur? 

Bir insan tüm insanlığa faydalı olacak muazzam bir iş yapmış olsa bile, eğer bunu Allah'a "şirk" (ortak) koşarak veya ayetleri örterek (inkâr ederek) yapmışsa, o ameli heba olur. ZÜMER suresi 65. ayet Muhammed nebi üzerinden bizi şöyle uyarır: "Eğer Şirk/ortak tutarsan kesinlikle senin amellerin boşa çıkar." KEHF Suresi 104-106 ayetlerinde de, dünya hayatında ürettiklerinin çok güzel olduğunu sanan ancak Allah'ın ayetlerini örten kimselerin tüm amellerinin boşa gideceği ve ahirette terazilerinin (mizan) kurulmayacağı vurgulanır.

5. Salih Ameli "Islah" (Düzeltmek) Olarak 

Salih amel eylemi, doğrudan "ıslah etmek / onarmak / düzeltmek" kavramlarıyla iç içe kullanılır.

Kişi kendi hatalarından döndüğünde (Muhammed 2), eşler arasında bir sorun olduğunda (Nisa 35) veya yetimlerin hakkı söz konusu olduğunda (Bakara 220) hep "ıslah etme" (düzeltme) kavramı geçer.

Hatta Hud Suresi 117. ayetine göre Rabbimiz; "Senin Rabbin, oranın ehli ıslah edici/düzeltici iken, haksızlıkla kentleri helak eden olmadı" diyerek, salih amel işleyen (düzelten) toplumları helak olmaktan koruyacağını müjdeler.

Salih Amelin Zıddı (Karşılığı) Olan Kelimeler ve Ayetleri

Kur'an-ı Kerim'de salih amel (iyi, faydalı, uyumlu eylem) kavramının karşısında yer alan, Allah katında değersiz ve zarar verici eylemleri tanımlayan çok spesifik kelimeler kullanılmıştır. Ayetlerle şu şekilde anlatılır:

1. Kafir (Gerçekleri Örtmek) Kelimesiyle Zıtlığı: Kur'an'da salih amel eylemi doğrudan "Kafir" (gerçekleri örtmek) kavramının zıddı ve onun açtığı zararın karşıtı olarak kullanılır.

RUM Suresi 44 ayette bu zıtlık aynı cümle içinde şöyle verilir: "Kim gerçekleri örterse, böylece onun gerçekleri örtmesi kendi üzerinedir. Ve kim salih amel yaparsa, artık onlar kendileri için zemin hazırlarlar.".

2. "Salih Olmayan İş / Amel" Tanımlaması: Allah, kendi rızasına uymayan eylemleri doğrudan "salih olmayan" kelimesiyle etiketler.

HUD Suresi 46 ayette Nuh nebinin inkâr eden oğlu için Rabbimiz şöyle der: "Ey Nuh! Şüphesiz ki o senin ehlinden değildir. Şüphesiz ki o salih olmayan bir iş yapmıştı.". Yani inkâr ve isyan, doğrudan "salih olmayan amel" olarak adlandırılmıştır.

3. Müfsid (Bozguncu), Mücrim (Suçlu) ve Fasık Kelimeleriyle Zıtlığı: Allah katında hiçbir değer taşımayan ve salih amelin tam karşısında duran kimseleri nitelemek için Kur'an bu kelimeleri kullanır.

Müfsid (Bozguncu): SAD Suresi 28 ayetinde salih amelin zıddı olarak yeryüzünde düzeni bozanlar için kullanılır. Ayet şu: “Yoksa iman eden (güvenen) salih amel işleyen kimseleri yeryüzünde bozguncular gibi mi yaparız? Ya da korunanları kötülüğe dalanlar gibi mi yaparız.”

Mücrim (Suçlu): SECDE Suresi 12 ayetinde ahirette "bizi geri döndür de salih amel yapalım" diyen günahkârların eylemsizlikleri "mücrim" kelimesiyle nitelenir. Ayet şu: “Ve keşke suçluların Rablerinin yanında onların başlarını öne eğdiği zamanı bir görseniz. Rabbimiz, biz hak olanı gördük ve işittik! O halde bizi geri döndür! Biz salih işler yapalım! Şüphesiz ki biz, kesin bildik/ikna olduk.”

Fasık (Yoldan Çıkmış): SECDE Suresi 18..20 ayetlerinde şöyle geçer. 18- O halde mümin (güvenen) olan kimse, yoldan çıkmış olan kimse gibi midir? Aynı değillerdir. 19- İman eden (güvenen) ve salih amel yapan kimselere gelince, artık onların barınağı cennetlerdir, yapmış oldukları şeylerle konaklarlar. 20- Ve yoldan çıkmış kimselere gelince, artık onların barınağı ateştir. Her ne zaman ki, oradan çıkarılmalarını istediler, onun içine geri döndürüldüler ve onlara; yalanlamış olduğunuz ateş azabını onu tadın denildi.

Secde suresi 20 ayette yine salih amelin karşısında duran, doğru yoldan sapanları tanımlamak için "fasık" kelimesi geçer. 

Özetle; Salih amel, sadece köşemize çekilip dua etmek değil; kendimizi, toplumu, çevremizi "somun ile cıvata" uyumu gibi ıslah etmek, onarmak ve Allah rızası için değer üretmektir. Yaptığımız her iyilik (salih amel) bize kat kat fazlasıyla ödül olarak dönerken, bunun zıddı olan gerçekleri örtmek (küfür), bozgunculuk yapmak (müfsid) ve şirk koşmak tüm bu güzel amelleri kökünden yakıp yıkan büyük tehlikelerdir. Tövbe edip kötülükten dönen ve salih amel işleyenlerin kötülüklerini ise Allah iyiliğe/güzelliğe çevirecektir.

Kur'an-ı Kerim'de bireysel ve toplumsal ahlakın en temel iki zıt kavramı "İfsad" (bozgunculuk) ve "Islah" (düzeltmek) üzerine kuruludur. 

Öncelikle "İfsad/bozgunculuk" kavramının Kur'an'da hangi başlıklar altında işlendiğini ve bunun karşılığı olan "Islah/düzeltmek" eyleminin ayetlerde nasıl anlatıldığını anlamaya gayret edelim!.

İFSAD

1. İFSAD (Bozgunculuk) 

Kur'an'da ifsad kelimesi "bozgunculuk yapmak, ortalığı birbirine katmak, düzeni yıkmak ve taşkınlık etmek" anlamlarında kullanılır. Rabbimiz bu eylemi asla sevmediğini belirtir ve şu temel başlıklar altında detaylandırır:

Nesli, Ekini (Doğayı ve Üretimi) Yok Etmek: Bozgunculuğun en büyük yansımalarından biri, doğanın ve neslin tahrip edilmesidir. Bakara Suresi 205. ayet bunu çok net açıklar: "Ve döndüğü zaman, yeryüzünün içinde orada bozgunculuğa çalışır ve nesli ve ekini yok eder. Allah bozgunculuğu sevmez.".

Toplumu Gruplara Ayırıp Zayıflatmak ve Zulmetmek: İfsad, sadece fiziksel bir yıkım değil, aynı zamanda siyasi ve sosyolojik bir baskıdır. Firavun'un sistemi buna en büyük örnektir. KASAS Suresi 4 ayet bunu şöyle tarif eder: "Şüphesiz ki Firavun, yeryüzünde ululandı ve o ehlini taraftarlar yaptı. Onlardan bir cemaatı zayıflatıyordu, onların oğullarını boğazlıyordu ve onların kadınlarını hayatta istiyordu. Şüphesiz ki o bozgunculardan idi.".

İyileştirilmiş Bir Düzeni Geriye Götürmek (Kargaşa Çıkarmak): Rabbimiz yeryüzünde bir adalet ve denge kurmuşken, insanların çıkarları için bu dengeyi yıkmaları ifsad (bozgunculuk) olarak tanımlanır. A'RAF Suresi 56 ayette: "Ve yeryüzünün içinde oranın düzeltilmesinin ardına bozgunculuk yapmayın!" uyarısı yapılır. Benzer şekilde Şuayb nebi de kavmini; ŞUARA suresi 181..183 ayetlerinde "Ey kavmim! Ölçüyü, tartıyı dengeli tutun! Ve insanların eşyalarını onlara eksik değerlendirmeyin! Ve yeryüzünün içinde ortalığı birbirine katarak bozgunculuk yapmayın!" diyerek ticari bozgunculuğa karşı uyarmıştır.

Akrabalık Bağlarını Kesmek ve Dinden Dönmek: Toplumsal bağları koparmak da bir bozgunculuktur. MUHAMMED Suresi 22 ayette şöyle denir: "O halde şayet siz dönmeye yeryüzünün içinde bozgunculuk yapmaya ve akrabalık bağını kesmeye daha mı uygunsunuz?".

Bozguncuların En Büyük Özelliği: Kendilerini "Düzeltici" Sanmaları: Kur'an'da bozguncuların en tehlikeli psikolojisi, yaptıklarının kötü olduğunu kabul etmemeleridir. BAKARA Suresi 11 ve 12 ayetler bu maskeyi şöyle düşürür: "Ve onlara: 'Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayın!' Denildiği zaman şüphesiz ki biz, sadece düzelticileriz derler. İyi bilin! Şüphesiz ki bozguncular onlardır, fakat farkında değiller.".

ISLAH

2. İfsad'ın (Bozgunculuğun) Karşılığı Olan Kelime: ISLAH (Düzeltmek)

Kur'an'da bozgunculuğun (ifsad) tam zıddı "Islah" (Düzeltmek, onarmak, iyi hâle getirmek) kelimesidir. Nasıl ki bozgunculuk yıkmak ve tahrip etmekse, ıslah da bozulanı tamir etmek, adaletle onarmak demektir. Kur'an, müminleri her zaman "düzeltenler" (muslihun) olmaya çağırır:

Düzeltenler İle Bozguncuların Ayrımı: Rabbimiz, kimin gerçekten iyilik yapmak istediğini, kimin ise işleri karıştırdığını çok iyi bilir. BAKARA Suresi 220 ayet bu zıtlığı aynı cümlenin içinde şöyle verir: "Onları düzeltmek hayırlıdır... Oysaki Allah, düzeltenlerden bozguncuları bilendir.".

Nebilerin Asıl Görevi: Bozgunculuğa Karşı Düzeltici Olmak: Bütün resuller, bulundukları toplumu ifsad olmaktan kurtarıp ıslah etmek için çalışmışlardır. Örneğin Musa nebi, kardeşi Harun'u yerine bırakırken A'RAF Suresi 142 ayette şöyle der: "Kavmim içinde benim yerime geç ve düzelt ve bozgunculuk yapanların yolunu izleme!". Aynı şekilde Şuayb nebi de HUD Suresi 88 ayette asıl maksadını şöyle açıklar: "Ve gücümün yettiği şeylerle düzeltmekten başka istemiyorum.". (Ayetlerden anlaşıldığı gibi resuller "düzeltme" eylemini her zaman bozgunculuğa karşı bir kalkan yapmışlardır).

Bozgunculuk Yapanlar ve Düzeltmeyenler: ŞU'ARA Suresi 151 ve 152. ayetler, bu iki zıt kavramı yine bir arada vererek bizi uyarır: "Ve yeryüzünün içinde taşkınlık eden, bozgunculuk yapan ve düzeltmeyen kimselerin emrine itaat etmeyin!".

Tövbenin Eyleme Dönüşmüş Hâli Olarak "Düzeltmek": Sadece dille özür dilemek yetmez; bozulan durumu onarmak şarttır. Kur'an, hatadan dönüşü her zaman "ıslah/düzeltme" eylemiyle eşleştirir. BAKARA Suresi 160 ayet: "Tövbe edenler, düzeltenler ve gerçeği gizlemeyenler der.

Allah'ın Müminlerin Hâlini Düzeltmesi: Bizler kendi niyetimizi ıslah eder ve düzeltirsek, Rabbimiz de bizim dünyevi ve uhrevi hâlimizi düzeltir. MUHAMMED Suresi 2 ayet: "Ve iman eden (güvenen) ve salih amel işleyen... kimseler! ... Onların kötülüklerini onlardan kâfir/örtmüştür ve onların hallerini düzeltmiştir." buyurmaktadır.

Özetle; Kur'an'a göre “salih amel” Allah'ın emirlerine uyup, yasaklarından kaçınarak ortaya konulan, hem bireye hem de bütüne fayda sağlayan "doğru eylemler" bütünüdür. 

"ifsad" (bozgunculuk); aklı, nesli, tabiatı, sosyal barışı ve adaleti yok etmeye çalışan her türlü yıkıcı faaliyettir. 

Bunun panzehri olan "ıslah" (düzeltmek) ise; hakkı ayakta tutmak, bozulanı tamir etmek, yetimi-yoksulu gözetmek ve Allah'ın kurduğu kusursuz dengeyi koruyarak yeryüzünü onarmaktır. Rabbimiz bizlerden yeryüzünü bozanlardan (müfsid) değil, düzeltenlerden (muslih) olmamızı istemektedir.